مناطق آزاد، با توجه به فلسفه وجودی متفاوت خود، در صورت بکارگیری سیاستهای کارآمد و اصولی، میتوانند به عنوان کانونهایی کوچک ولی با نقشآفرینیهای بزرگ در اقتصاد ظاهر شوند. در کشور ما، با توجه به حضور کمرنگ اقتصاد ملی در رقابتهای جهانی، توسعه مناطق آزاد به عنوان عاملی مؤثر در جبران فرصتهای از دست رفته و ورود فعال به عرصه تعاملات اقتصادی و تجاری، و همچنین بهرهمند شدن از فرصتهای اقتصاد رقابتی، مورد توجه ویژه سیاستگذاران قرار دارد. در حال حاضر، چندین منطقه آزاد، همچون زنجیرهای راهبردی در مهمترین مناطق مرزی ایران، به عنوان ابزارهای مؤثر در ترویج صادرات کالاهای صنعتی و تبدیلی، جذب سرمایه و فناوریهای خارجی، تقویت مسیرهای ترانزیتی و ارتقای جایگاه کشور در عرصه تجارت بینالملل فعالیت میکنند. با این حال، مناطق آزاد ایران از زمان تأسیس با مشکلات متعددی روبهرو بودهاند که مانع از نقشآفرینی مؤثر آنها میشود و در واقع، پروژه توسعه این مناطق را در کشور میتوان به نوعی عقیم توصیف کرد. بیشتر این مشکلات در تمامی مناطق آزاد ایران مشترک هستند و برخی دیگر نیز مربوط به مناطق خاص مانند منطقه آزاد ارس است. بر اساس نتایج تحقیق انجامشده به روش توصیفی-تحلیلی، ضعفهایی در شفافیت و ابهامات آماری در مورد عملکرد کلی مناطق آزاد کشور و به ویژه ارس وجود دارد. ارزیابی عملکرد ارس در حوزه صادرات و واردات، جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی، ایجاد اشتغال، ترانزیت خارجی، گردشگری و هزینههای عمرانی نشاندهنده کارایی بسیار پایین و عدم موفقیت در رسیدن به اهداف موردنظر است. از سوی دیگر، شناخت وضعیت فعلی و آسیبشناسی آن نشان میدهد که اقتصاد ارس در ابعاد مختلف جغرافیایی-محیطی، فرهنگی، ترانزیتی، اقتصادی و تجاری-بازرگانی، و همچنین در حوزه گردشگری، از ظرفیتهای متنوع و گستردهای در مقیاس استانی، داخلی و در سطح کشورهای همجوار و فراتر بهرهمند است؛ اما به همان میزان، و شاید بیشتر، با تنگناها و محدودیتهای مختلف در ابعاد مشابه مواجه است که باعث کاهش کارایی و نقشآفرینی مؤثر آن میشود. با این وجود، با توجه به راهکارهای پیشنهاد شده در ابعاد مختلف، میتوان نتیجه گرفت که با برنامهریزی دقیق و اصولی، و به دور از دیدگاههای هیجانی و سیاسی، و همچنین در چارچوب نگاه بهرهبرداری ملی، میتوان از ظرفیتهای موجود بهرهمند شد و تنگناهای فعلی را پشت سر گذاشت تا شاهد تحولات مثبت و مؤثر در اقتصاد منطقه آزاد ارس بود.
