اسماعیل کریمی

هدف: روی عنصری کم‌مصرف و ضروری برای گیاه بوده و نقش ساختاری و کوفاکتوری در آنزیم‌های متعدد ایفا می‌کند. در خاک‌های آهکی، جذب روی کاهش می‌یابد که برآیند آن تقلیل عملکرد است. لذا، شناسایی ژنوتیپ‌های متحمل به کمبود روی با رتبه‌بندی از طریق شاخص‌های ارزیابی در شرایط تنش از روش‌های رفع این چالش است. روش پژوهش: در این بررسی، از شاخص‌های مختلف تحمل به تنش مانند روی کارایی، حساسیت به تنش، تحمل، تحمل به تنش، میانگین هندسی تولید و به‌ویژه میانگین بهره‌وری یا متوسط تولید (MP) و مقدار تابع عضویت (MFV) در راستای گزینش ژنوتیپ‌های لوبیا چیتی و ارزیابی تحمل به کمبود روی استفاده شد. بدین منظور آزمایشی در مزرعه پژوهشی دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان در سال‌ زراعی 1397-1398 به‌صورت آگمنت با 10 بلوک اجرا گردید. برای ایجاد تمایز بین 29 ژنوتیپ یا رقم لوبیا چیتی، دو سطح کود روی (عدم محلول‌پاشی و محلول‌پاشی با غلظت یک در هزار) لحاظ شد. برای محاسبه شاخص‌ها به‌ویژه شاخص MFV، داده‌های حاصل از اندازه‌گیری عملکرد دانه در واکنش به کمبود و محلول‌پاشی روی به‌کار برده شد. یکنواختی زمین آزمایشی با تجزیه واریانس شاهدها به‌وسیله طرح کاملاً تصادفی تعیین گردید. یافته‌ها: در این پژوهش، آزمون T مشخص نمود، کمبود و محلول‌پاشی روی بر عملکرد دانه تأثیر معنی‌داری (0001/0‌<‌p) داشته و با مصرف روی، عملکرد دانه در همه ژنوتیپ‌ها به‌طور میانگین 84/29 درصد افزایش یافت. هم‌چنین، براساس معیارهای ارزیابی، ژنوتیپ‌ها به پنج گروه، یک ژنوتیپ بسیار روی‌کارآ (‌64/99= ZE)، سه ژنوتیپ روی‌کارآ (38/90‌≤ZE<‌64/99)، 20 ژنوتیپ و رقم نسبتاً روی‌کارآ (08/71‌≤ZE<‌38/90)، چهار رقم و ژنوتیپ کم روی‌کارآ (51/64‌≤ZE<‌08/71) و یک ژنوتیپ غیر روی‌کارآ (‌59/56=ZE) تفکیک شد. هم‌چنین، با توجه به یکسان‌بودن مقادیر عددی همبستگی سه شاخص STI، MP و GMP که نزدیک به عدد یک می‌باشند، نتیجه‌گیری شد ارزیابی ژنوتیپ‌ها براساس هر یک از این شاخص‌ها دارای نتایج یکسان است. بیش‌ترین MP متعلق به ژنوتیپ KS-21567 (19/367 گرم بر مترمربع) بود که ZE آن برابر 59/85 درصد می‌باشد (نسبتاً روی‌کارا و نسبتاً متحمل به تنش). کم‌ترین MP به مقدار 81/229 گرم بر مترمربع در ژنوتیپ KBC-22138 با کارایی روی 32/77 درصد، نسبتاً روی‌کارا و نسبتاً متحمل به تنش به‌دست آمد. نتیجه‌گیری: با شناسایی ژنوتیپ‌های روی‌کارا و دارای پتانسیل عملکرد بالا، توسعه ارقام مطلوب در برنامه‌های به‌نژادی، امکان‌پذیر شده و می‌توان گفت دو شاخص MFV و MP به‌عنوان شاخص‌های مهم و تسهیل‌کننده در جداسازی و طبقه‌بندی ژنوتیپ‌ها قابل استفاده می‌باشند که شاخص MFV برای سایر تنش‌های غیرزیستی نیز پیشنهاد می‌گردد.